Çekingenlikten farkı nedir?
Sosyal kaygıda başkaları tarafından yargılanma, küçük düşme veya reddedilme korkusu belirgin olabilir. Kişi yalnız kalabalık bir sunumdan değil, sınıfta soru sormaktan, kasada konuşmaktan veya başkalarının önünde yemek yemekten de kaçınabilir. Kimi yalnız performans durumlarında güçlük yaşar; kiminde çok sayıda sosyal durum etkilenir.
Çekingen bir kişi yeni tanışmalarda sessiz kalabilir ama istediği etkinliklere zamanla katılabilir. Kaygı yoğun biçimde beklemeye, kaçınmaya ve sonrasında kendini uzun uzun eleştirmeye yol açıyorsa mesele yalnız bir kişilik özelliği olarak görülmemelidir.
Günlük yaşamda nasıl görünür?
İşe başvuru için telefon açmayı günlerce ertelemek, ders bildiği halde söz almamak veya arkadaş davetlerini sürekli geri çevirmek olası örneklerdir. Çarpıntı, titreme, terleme ve yüz kızarması gibi bedensel belirtiler de eşlik edebilir. Her kişide aynı belirti ya da aynı sosyal ortam bulunmaz.
Kaygı, olaydan önce “ne söyleyeceğim” düşüncesiyle başlayıp olay sonrasında “yanlış mı konuştum” değerlendirmesiyle sürebilir. Kısa süreli rahatlama sağlayan kaçınma, kişinin istediği yaşam alanlarını giderek daraltabilir. Bu döngüyü anlamak, kişinin kendini “beceriksiz” diye tanımlamasından daha yararlıdır.
Değerlendirmede hangi sorular sorulur?
Hangi durumlarda kaygı başladığı, ne kadar sürdüğü, kaçınmanın derecesi ve okul, iş veya ilişkileri nasıl etkilediği ele alınır. Bedensel yakınmalar, başka kaygılar ve kullanılan maddeler veya ilaçlar da önemli olabilir. Görüşme tek bir “utangaç mısınız” sorusuna dayanmaz.
Örneğin kalabalık bir toplantıda konuşamamak ile yalnızca yeni bir işe başladığı ilk hafta sessiz kalmak aynı bağlamda değerlendirilmez. Kişinin hedefi ve içinde bulunduğu koşullar da konuşulur.
Genel destek yaklaşımı
Profesyonel değerlendirme sonucunda psikoterapi yaklaşımları ve uygun olduğunda tıbbi seçenekler konuşulabilir. Bilişsel davranışçı terapi, sosyal kaygıda düşünce, dikkat ve kaçınma örüntülerini çalışabilen yaklaşımlardan biridir; herkes için aynı plan veya sabit seans sayısı yoktur.
Yakınların “Hadi konuş, bir şey olmaz” baskısı yerine kişinin kaygısını dinlemesi ve kendi hedeflerini belirlemesine alan tanıması daha yapıcı olabilir. Kaçınmanın yaşamı sınırladığı durumlarda destek aramak için belirtilerin “çok ağır” hale gelmesini beklemek gerekmez.
Görüşmeye hangi örneklerle gidilir?
Son dönemde ertelenen sosyal durumları ve bunların okul, iş veya ilişkilerdeki sonucunu not edin. Bedensel belirtileri ve olay öncesi-sonrası düşünceleri de anlatabilirsiniz. Genel kaygı rehberi daha geniş kaygı örüntülerini açıklar; bu yazı sosyal durumlara odaklanır.